TỤC NGỮ CA DAO VIỆT NAM

Người xinh cái nết cũng xinh

Người giòn cái tỉnh tình tinh cũng giòn

'một giọt máu đào hơn ao nước lã” , 

'máu chảy đến đâu nuôi bầu đến đấy''

Tôi yêu cả cụ Ngô Tất Tố lẫn Lãng nhân Phùng Tất Đắc, tôi thích như nhau cả Thôi Hiệu lẫn Trần Tử Ngang, tôi mê như nhau cả Bà Huyện Thanh Quan lẫn Hồ Xuân Hương... nhưng trên tất cả tôi say mê ca dao, ngạn ngữ...

bán anh em xa mua láng giềng gần' 

'người dưng có ngãi ta đãi người dưng, 

anh em không ngãi ta đừng anh em' 

“Chồng em áo rách em thương, 

chồng người áo gấm sông hương mặc người' 

'quá mù sang mưa',

'lửa gần rơm lâu ngày cũng bén' 

Ra đường thấy vợ nhà người

Về nhà thấy cái nợ đời nhà ta

Ở đời tham của thì thua

Của ăn thì hết, mà cái phỗng thờ vua hãy còn

'Một đèo, một đèo, lại một đèo. 

Khen ai khéo tác cảnh treo leo' 

'cha nào con ấy'
“con ai mà chẳng giống cha, 
cháu nào mà chẳng giống bà giống ông'

“giỏ nhà ai quai nhà nấy, 
'trứng rồng lại nở ra rồng, 
liu điu lại nở ra dòng liu điu”

Thuận vợ, thuận chồng tát biển Đông cũng cạn. 
Thuận bè, thuận bạn tát cạn biển Đông”

'Chuồn chuồn bay thấp thì mưa
Bay cao thì nắng bay vừa thì râm'
Thâm đông tím bắc trời mưa. 
Khép mông nhọn đít gái chưa có chồng” 

 'Lá rụng về cội”, 
'Cóc chết ba năm quay đầu về núi” 
'Anh em như chân tay. 
Vợ chồng như áo cởi ngay vứt liền'

                -----------------------------------------------------------------

"Ai về Cầu Ngói Dạ Lê
Cho em về với thăm quê bên chồng"
"Ai về Cầu Ngói Thanh Toàn
Cho em về với một đoàn cho vui" 

"Đường vô xứ Huế quanh quanh
Non xanh nước biếc như tranh họa đồ" 
"Đến đây sông nước lạ lùng
Chim kêu cũng sợ, cá vùng cũng kinh...".

"Có những kẻ đêm nằm cầu gối đất
Dõi tháng ngày nhìn hành khất ngược xuôi...".
"Thốt lên lời đêm đen kia đừng sáng
Gốc Đa này cho lữ khách ngủ quên..."


"Qua đình ngả nón trông đình
Đình bao nhiêu ngói, thương mình bấy nhiêu" 
"Qua cầu ngả nón trông cầu
Cầu bao nhiêu nhịp, dạ sầu bấy nhiêu"

Lưng đau con đỡ, mắt lờ con nuôi.

Mẹ già ở túp lều tranh

Đói no chẳng biết, rách lành chẳng hay.

Mẹ già ở túp liều tranh

Sớm thăm tối viếng cho đành lòng em

Lòng son dạ sắt càng thêm

Lòng đà trăng gió ai tìm thấy ai.

Mẹ già bú mớm nâng niu

Tối trời đành chịu không yêu bằng chồng.

Mẹ già hết gạo treo niêu

Mà anh khăn đỏ khăn điều vắt vai.

Mẹ già là mẹ già anh

Em vô bảo dưỡng cá canh cho thường.

Mẹ già lo bảy lo ba

Lo cau trổ muộn, lo già hết duyên.

Mẹ già như ánh trăng khuya

Dịu dàng soi tỏ bước đi con hiền.

Mẹ già như bắp khô bao

Sao anh không kiếm nơi nào đỡ tay?

Mẹ già như chuối ba hương

Như xôi nếp một, như đường mía lau.

Mẹ già như chuối chín cây

Gió đưa mẹ rụng, con rày mồ côi.

Mẹ già như chuối chín cây

Mong sao dâu được mỗi ngày mỗi ngoan.

Mẹ già như chuối chín cây

Sao đấy chẳng liệu cho đây liệu cùng.

Mẹ em đẻ em trong bồ

Anh nghĩ chuột nhắt, cũng vồ được em.

Mẹ em đẻ em trong buồng

Ngón tay tháp bút mặt vuông chữ điền.

Mẹ em đẻ em trong chum

Nắp vàng đậy lại, khăn vuông trùm ngoài

Khăn vuông phải nắng thì phai

Củ nâu phải nắng thì mài chẳng ra.

 

Mẹ em đi chợ đường trong

Mua cho cây mía vừa cong vừa dài,

Mẹ em đi chợ đường ngoài,

Mua cho cây mía vừa dài vừa cong.

Mẹ em dọn chõng bán hàng

Nhặt từng đồng kẽm còn sang nỗi gì.

Mẹ em hằng vẫn khuyên răn

Làm thân con gái chớ ăn trầu người.

Mẹ em khéo đẻ em ra

Đẻ em gốc bưởi cho ta đèo bòng.

Mẹ em khéo đẻ em ra

Đẻ em mười bốn, đẻ ta hôm rằm.

Đi đâu mà vội mà nhầm

Sao em chẳng đợi trăng rằm cho trong.

Mẹ em thấy của thì tham

Hang hùm cứ tưởng hang vàng ép con.

Nói ra thẹn với nước non

Ngậm vào cay đắng lòng con đêm ngày.

Mẹ em tham bạc tham vàng

Ép em vào chốn cơm rang gạo nồi

Ra đường em chẳng được tươi

Nghĩ đến thân phận, nước rơi hàng hàng.

Mẹ em tham gạo tham gà

Đem em gả bán cho nhà cao sang.

Mẹ em tham lợn béo mùi

Để anh chểnh mảng như nồi cơm rau

Vắt tay nằm nghĩ trước sau

Thịt lợn chóng chán, canh rau mát lòng.

Mẹ em tham thúng xôi rền

Tham con lợn béo, tham tiền Cảnh Hưng.

Em đã bảo mẹ rằng đừng

Mẹ hấm mẹ hứ mẹ bưng ngay vào

Bây giờ chồng thấp vợ cao

Như đôi đũa lệch so sao cho bằng.

Mẹ em tham việc tiếc công

Cầm duyên em lại thu đông muộn màng.

Mẹ gà con vịt chít chiu

Mấy đời dì ghẻ lại yêu con chồng.

Mẹ anh năm lọc bảy lừa

Mua cam phải quýt, mua dưa phải bầu

Mua kim mua phải lưỡi câu

Mua mật phải dầu, cực lắm anh ơi!

Mẹ chồng là mẹ chồng tôi

Năm bảy cái quạ nó lôi mẹ chồng.

Mẹ còn chẳng biết là may

Mẹ mất mới tiếc những ngày làm con.

Mẹ còn là cả trời hoa

Cha còn là cả một tòa kim cương.

Mẹ ơi sinh trai mà chi

Đầu gà má lợn đem đi cho người

Mẹ sinh con gái như tôi,

Đầu gà má lợn mẹ ngồi mẹ ăn!

Mẹ ơi vãi chài xa xa

Kẻo con cá lóc nhảy qua bên bàu.

Mẹ khen con mẹ chính chuyên

Chính chuyên với mẹ, nó hiền với trai.

Mẹ anh lội bụi lội bờ

Sao anh áo lụa quần tơ ngày ngày

Mẹ anh bụng đói thân gầy

Sao anh vui thú mâm đầy cỗ cao

Mẹ anh như tép lao xao

Sao anh lấp lánh như sao trên trời

Mẹ anh quần quật một đời

Sao anh ngoảnh mặt anh cười cợt hoa.

Mẹ ơi đừng có âu sầu

Quay tơ đánh ống làm giàu mấy hơi!

Mẹ ơi đừng đánh con đau

Để con bắt ốc hái rau mẹ nhờ.

Mẹ ơi chớ đánh con đau

Để con hát bội làm đào mẹ coi.

Mẹ ơi chớ đánh con đau

Để con bắt ốc hái rau mẹ nhờ.

Mẹ ơi chớ đánh con hoài

Để con bắt ốc hái xoài mẹ ăn.

Mẹ anh như mẹ người ta

Thì anh có cửa, có nhà từ lâu.

                    -------------------------------------------------------------------------------------------

Đường dài ngựa chạy biệt tăm
Thương người, em mãi trăm năm đợi chàng. 

Qua cầu giở nón nhìn cầu
Cầu bao nhiêu nhịp dạ em sầu bấy nhiều.
Ước gì quan đắp đường liền
Kẻo ta đi lại tốn tiền đò ngang
Em về dọn quán bán hàng
Để anh là khách qua đàng trú chân

Ước gì anh hóa ra hoa
Để em nâng lấy rồi mà cài khăn.
Ước gì anh hóa ra chăn
Để  cho em đắp, em lăn, em nằm.
Ước gì anh hóa ra gương
Để cho em cứ ngày thường em soi.
Ước gì anh hóa ra cơi
Để cho em đựng cau tươi, trầu vàng.

Chén tình là chén say sưa

Nón tình em đội nắng mưa trên đầu

Lược tình em chảy trên đầu

Gương tình soi mặt làu làu sáng trong

Còn đêm nay nữa mai đi

Lạng vàng không tiếc, tiếc khi ngồi kề

Còn đêm nay nữa mai về

Lạng vàng không tiếc, tiếc kề má son.

Đêm qua đốt đỉnh hương trầm

Khói lên nghi ngút âm thầm lòng ai?

Gối chăn gối chiếu chẳng êm

Gối lụa chẳng mềm bằng gối tay em.

 Chim khôn mắc phải lưới hồng

Ai mà gỡ được đền công lạng vàng

Đền vàng anh chẳng lấy vàng

Lòng anh chí quyết lấy nàng đó thôi.

Núi cao chi lắm núi  ơi!

Núi  che mặt trời không thấy người thương.

Đói lòng ăn nữa trái sim

Uống lưng bát nước đi tìm người thương.

Chuồn chuồn mắc phải nhện vương

Đã trót quấn quýt thì thương nhau cùng.

Chim chuyền bụi ớt líu lo

Lòng thương em bậu ốm o gầy mòn

Một mai ai chớ bỏ ai

Chỉ thêu nên gấm, sắt mài nên kim

Buồn tình cha chả buồn tình

Không ai lẻ bạn cho mình kiếm đôi.

Ngày ngày ra đứng bờ sông

Sông xa xa tít cho lòng em đau

------------------------------------------------

Anh là thợ mộc Thanh Hoa,
Làm cầu, làm quán, làm nhà... khéo thay!
Lựa cột anh dựng đòn tay,
Bào trơn đóng bén nó ngay một bề.

Bốn cửa anh chạm bốn dê
Bốn con dê đực chầu về tổ tông,
Bốn cửa anh chạm bồn rồng,
Trên thì rồng ấp, dưới thì rồng leo.

Bốn cửa anh chạm bốn mèo,
Con thì bắt chuột, con leo xà nhà.
Bốn cửa anh chạm bồn gà,
Đêm thì nó gáy, ngày ra ăn vườn.
 

Bốn cửa anh chạm bốn lươn,
Con thì thắt khúc, con trườn bò ra.
Bốn cửa anh chạm bốn hoa,
Trên là hoa sói, dưới là hoa sen.

Bốn cửa anh chạm bốn đèn,
Một đèn dệt cửi, một đèn quay tơ.
Một đèn đọc sách ngâm thơ,
Một đèn anh để đợi chờ nàng đây.

               ------------------------------------------------------------------------------------------

Dạy con từ thuở tiểu sinh
Gần thầy gần bạn tập tành lễ nghi
Học cho 'cách vật trí tri'
Văn chương chữ nghĩa nghề gì cũng thông.
 

Không ham bồ lúa anh đầy
Tham ba hàng chữ làm thầy thế gian.
 

Gươm vàng rớt xuống Hồ Tây
Công cha cũng trọng, nghĩa thầy cũng sâu.

Ngày nào em bé cỏn con
Bây giờ em đã lớn khôn thế này
Cơm cha, áo mẹ, công thầy
Nghĩ sao cho bõ những ngày ước ao.

Vinh quy bái tổ về nhà
Bõ công đèn sách mẹ cha nuôi thầy.

Sự đời phải nghĩ mà răn
Phải nuốt lời bạn phải ăn lời thầy
Dốt kia phải cậy đến thầy
Vụng kia cậy bạn thì mày mới nên.
 

Ở đây gần bạn gần thầy
Có công mài sắt có ngày nên kim.
 

Chữ thầy lại trả cho thầy

Bút liệng hàng xén, giấy may cánh diều.
 

Trèo lên cây khế hái bông
Ngó vô trường học thấy đông dậm dầy
Nếu em không sợ ông thầy
Thì cầm cây bút chữa này cho anh.

                              ------------------------------------------------------------------------

Thuyền ai lơ lửng bên sông
Có lòng đợi khách hay không hỡi thuyền?

Thuyền ơi có nhớ bến chăng

Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền.

Thò tay mà bứt cọng ngò
Thương em đứt ruột giả đò ngó lơ

Nước sông Tô vừa trong vừa mát
Em ghé thuyền đỗ sát thuyền anh
Dừng chèo muốn tỏ tâm tình
Sông bao nhiêu nước thương mình bấy nhiêu.

Muối ba năm muối còn mặn
Gừng chín tháng gừng hãy còn cay
Đôi ta tình nặng nghĩa dày
Dù có xa nhau đi nữa cũng ba vạn chín nghìn ngày mới xa.

Chừng nào cho sóng bỏ ghành
Cù lao bỏ biển anh mới đành bỏ em.

Thương anh vô giá quá chừng
Trèo truông quên mệt ngậm gừng quên cay
Nhác trông thấy bóng anh đây
Ăn chín lạng hạt ớt ngọt ngay như đường.

Rủ nhau xuống bể mò cua
Đem về nấu quả mơ chua trên rừng
Em ơi chua ngọt đã từng
Non xanh nước bạc ta đừng quên nhau.

Mình nói dối ta mình hãy còn son
Ta đi qua ngõ thấy con mình bò
Con mình những trấu cùng tro
Ta đi xách nước rửa cho con mình.

Trăm năm đành lỗi hẹn hò
Cây đa bến cũ con đò khác xưa.

Chè non ai hái nửa nương
Cau non nửa chẽ người thương nửa chừng
Hai hàng nước mắt ngập ngừng
Thà rằng ngày trước ta đừng gặp nhau.

TÌNH KHÚC CA DAO

Trúc xinh, trúc mọc bờ ao,
Em xinh, em đứng chỗ nào cũng xinh.
Trúc xinh, trúc mọc đầu đình,
Em xinh, em đứng một mình cũng xinh. 

Nàng nghe xong, trong lòng tuy cảm thấy vui mừng, nhưng giả đò quay đi làm ngơ như không hay biết gì. Chàng thong thả tiến đến gần và tiếp:

Nước trong ai chẳng muốn rửa chân,
Người xinh ai không muốn đến gần mà xem.

Nghe xong, nàng mỉm cười, mắt chớp nhẹ hỏi chàng: 

Bắc thang lên hái hoa vàng
Vì sao thiếp đưọc găp chàng nơi đây!?

Qua cách nói chuyện khéo léo, duyên dáng của nàng, chàng bắt đầu cảm thấy, càng nói càng yêu, càng nhìn càng mến, nên chàng lại tiếp: 

Hoa thơm trồng cạnh bờ rào,
Gió Nam, gió Bắc, gió nào cũng thơm. 

Thấy chàng đẹp trai ăn nói lại hoạt bát, nên nàng cũng có cảm tình với chàng, nhưng muốn chàng phải chú ý đến mình nhiều hơn nàng thỏ thẻ nói: 

Thân em như thể trái chanh,
Lắt léo trên cành, nhiều kẻ ước mơ. 

Chàng nghe xong hốt hoảng, sợ đã có chàng trai nào lọt được vào mắt nhung của nàng nên vội hỏi: 

Bây giờ mận mới hỏi đào,
Vườn hồng đã có nơi nào hay chưa!? 

Hỏi xong chàng lại lo sợ, lỡ nàng lại cho biết một sự thật phũ phàng như: 

Hoa thơm thơm nức cả rừng,
Ong chưa dám lượn, bướm đừng xôn xao. 

Hoặc nàng lại thích: 

Một mình ấm lạnh cho xong,
Hai nơi thêm nực, hai lòng thêm lo…

Nhưng may mắn thay, nàng cười thật duyên, nhìn chàng đắm đuối và trả lời: 

Mận hỏi thì đào xin thưa,
Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào. 

Được lời như cởi tấm lòng, tim chàng như muốn nhảy múa trong lồng ngực, chàng thầm nghĩ, thật là cơ hội ngàn vàng nên chàng không thể bỏ qua, chàng tiếp liền: 

Bao giờ cho gạo bén sàng,
Cho trăng bén gió, cho nàng bén anh!? 

Thấy nàng im lặng chưa nói gì, nên chàng tấn công thêm:

Anh là trai út ở nhà,
Anh đang kén vợ đường xa quê người,
Thấy em đẹp nói đẹp cười,
Đẹp duyên đẹp nết lại tươi răng ngà.

Lối tỏ tình của chàng vừa tế nhị, vừa kín đáo, nên nàng hết sức cảm động, muốn tỏ cho chàng biết nàng cũng đã có cảm tình với chàng, nàng khéo léo tiếp rằng: 

Vì dây thiên lý ngang trời
Để cho tài tử gặp người giai nhân. 

Nhưng rồi nàng lại lo sợ, biết đâu chàng đã có gia đình, hoặc tim chàng đã có người làm chủ, nên nàng vội hỏi chàng: 

Anh đã có vợ con chưa!?
Mà anh ăn nói gió đưa ngọt ngào!? 

Để cho nàng được yên lòng rằng, tim chàng vẫn còn khỏang trống để đợi nàng, nên chàng nhìn nàng thật đắm đuối và nói với nàng rằng: 

Mẹ em khéo đẻ em ra
Đẻ em mười bốn, đẻ ta hôm rằm.
Em ơi đừng sợ bị lầm,
Mười bốn hãy đợi trăng rằm tròn gương.

Thế là đôi trai tài gái sắc, yêu nhau vì nết trong nhau vì tài, họ đã bắt đầu cảm thấy, gần thì yêu, xa thì nhớ, nên chàng mới cầm tay nàng nói rằng: 

Mình về, mình nhớ ta chăng,
Ta về ta nhớ, hàm răng mình cười.
Nàng cũng âu yếm nhìn chàng mà nói rằng:
Ước gì sông hẹp một gang
Bắc cầu dải yếm cho chàng sang chơi. 

Và: 

Uớc gì anh hóa ra hoa,
Để em nâng lấy rồi mà cài khăn. 

Tình yêu càng ngày càng đậm đà, bệnh tương tư của chàng càng ngày càng nặng thêm, nên chàng đã tâm sự với nàng: 

Lá này gọi lá soan đào,
Tương tư gọi nó thế nào hở em!?
Lá khoai anh ngỡ lá sen,
Bóng trăng anh ngỡ bóng đèn anh khêu. 

Và một khi đã quá yêu, chàng thường lo lắng vẩn vơ: 

Xin đừng ra dạ Bắc Nam,
Nhất nhật bất kiến như tam thu hề. 

Nàng thấy chàng lo lắng bèn trấn an: 

Đôi ta như ruợu với men
Đang say ngây ngất ai gièm cho xa. 

Tình yêu càng đậm đà, nỗi nhớ nhung càng chồng chất, nhiều lúc chàng nghĩ: 

Dù ai cho bạc cho vàng
Chẳng bằng trông thấy mặt nàng hôm nay. 

Và nàng thì cũng mơ ước: 

Dù ai cho nhẫn đeo tay
Chẳng bằng trông thấy chàng ngay bây giờ. 

Tình yêu đã đến lúc chín mùi, chàng cần phải cưới nàng, không thể kéo dài thêm được nữa, nên một hôm chàng dọ ý nàng: 

Đôi ta như cúc với khuy,
Nhu kim với chỉ may đi cho rồi. 

Nàng cũng muốn tỏ cho chàng biết là nàng cũng mong muốn như thế: 

Đôi ta như vợ với chồng
Chỉ hiềm một nỗi tơ hồng chưa se. 

Nói là nói vậy, nhưng nàng vẫn còn một chút lo ngại cho tương lai: 

Nghe anh được lúc bây giờ
Mai sau trứng nước con thơ ai nhìn!? 

Chàng muốn tỏ cho nàng biết, chàng là người chung thủy, nên chàng tiếp: 

Yêu em tâm trí hao mòn
Yêu em đến thác vẫn còn yêu em. 

Chàng cũng muốn nàng phải hứa với chàng những lời gắn bó, vì thế nàng đã thề với chàng rằng: 

Phải chi miếu ở gần sông
Em thề một tiếng kẻo lòng anh nghi.
Trăm năm ghi tạc chữ đồng,
Dù ai thêu phựơng vẽ rồng mặc ai. 

Hai người đã quá yêu nhau đã quá hiểu nhau, nhưng nàng lại lo sợ gia đình chàng không chấp thuận vì vấn đề giai cấp, môn đăng hộ đối, nên nàng mới nói với chàng: 

Thiếu chi hoa lý hoa lài,
Mà anh lại chuộng hoa khoai trái mùa. 

Chàng vội vàng ngắt lời: 

Thương nhau bất luận giầu nghèo.
Dù cho lên ải xuống đèo cũng cam. 

Và để nàng thêm an tâm chàng tiếp: 

Tình thương quán cũng như nhà,
Lều tranh có nghĩa hơn tòa ngói cao. 

Nàng nghe chàng nói cũng tạm yên lòng, nên âu yếm nhìn chàng nói rằng: 

Anh về thưa với mẹ thầy,
Có cho làm rể bên này hay không!? 

Sau đó hai người về thưa với cha mẹ, hai bên đều được cha mẹ đồng ý, tác hợp nên họ sung sướng nói vói nhau: 

Một thuyền một bến một giây,
Ngọt bùi ta hửơng đắng cay chịu cùng. 

Và sau đó chẳng bao lâu thì hai người đã nên vợ nên chồng, họ sống thật hạnh phúc bên nhau. Tối tối người ta thấy chàng và nàng: 

Sáng trăng trải chiếu đôi hàng,
Bên anh đọc sách bên nàng quay tơ./.

----------------------------------------------------------------

Bồng bồng con ngủ cho ngoan
Dưới sông cá lội, trên ngàn chim bay

Uớc gì mẹ có mười tay

Tay kia bắt cá, tay này bắt chim.
Một tay xe chỉ luồn kim
Một tay cấy lúa, tay tìm hái rau
Một tay ôm ấp con đau
Một tay vo gạo, tay cầu cúng ma
Một tay vung vãi đằng xa
Một tay bếp núc cửa nhà nắng mưa
Một tay quơ củi, muối dưa
Một tay vâng lệnh, bẩm thưa, cúi lòn
Tay này mẹ giữ lấy con
Tay lau nước mắt… mẹ còn thiếu tay!